كسى كه بر خدا توكل كند خدا او را بس است . از اينجا به خوبى روشن مىگردد كه مراد حضرت يعقوب ( ع ) اين نبوده كه لزوم اعتماد به خدا را از اين جهت بيان كند كه چون خداى تعالى سببى است مستقل در سببيت ، و سببى است كه به هيچ وجه مغلوب سبب ديگرى نمىشود ، به خلاف ساير اسباب كه استقلال نداشته مغلوب خداوندند ، زيرا گو اينكه اين در جاى خود صحيح و مسلم است هم چنان كه خود فرموده : « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُه إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه » « 1 » و چگونه چنين نباشد و حال آنكه چنين اطمينانى به غير خدا شرك است و انبياء ( ع ) به نص قرآن از آن منزهند ، اين قرآن است كه تصريح دارد بر اينكه يعقوب از مخلصين و برگزيدگان و از ائمه « هداة مهديين » است ، و او خود در آنجا كه فرموده بود : * ( « إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيه مِنْ قَبْلُ » ) * اعتراف كرده بر اينكه فرزندان را در باره يوسف امين پنداشته و اگر اين گونه اعتماد كردن شرك بود به نص قرآن ، يعقوب مرتكب آن نمىشد ، علاوه بر اينكه نسبت به برادر يوسف هم اين اعتماد را كرد و به طورى كه از آيات بعدى برمىآيد بعد از گرفتن پيمانى خدايى او را به ايشان سپرد . پس معلوم مىشود مقصود يعقوب ( ع ) از اعتماد به خدا اعتماد به اين معنا نبوده بلكه مقصودش بيان اين معنا بوده كه لزوم اختيار اطمينان و اعتماد به خدا ، بر اعتماد به غير او از اين جهت است كه خداى تعالى متصف به صفات كريمه اى است كه بخاطر وجود آنها يقين و اطمينان حاصل مىشود كه چنين خدايى بندگان متوكل را فريب نمىدهد ، و به كسانى كه امور خود را تفويض به او كرده‌اند خدعه نمىكند ، چون كه او نسبت به بندگان خويش رؤوف و غفور ودود و كريم و حكيم و عليم ، و به عبارت جامعتر ارحم الراحمين است . علاوه بر اين او در امورش مغلوب و در مشيتش مقهور كسى نمىشود ، بخلاف مردم كه اگر در امرى مورد اعتماد قرار گيرند از آنجا كه اسير هوى و بازيچه هوسهاى نفسانيند چه بسا كرامت نفس و فضيلت و وفا و صفت رحمت ، ايشان را به حفظ آنچه كه حفظش در اختيار آنان است وادار كند ، و چه بسا هوى و هوسها وادارشان كند كه نسبت به آن خيانت ورزيده از حفظش دريغ نمايند ، بعلاوه ، همان كسانى هم كه خيانت نمىورزند در قدرت و اراده بر حفظ آن ، استقلال و استغنايى در خود ندارند . و كوتاه سخن آنكه مراد يعقوب ( ع ) اين است كه اطمينان به حفظ خداى سبحان بهتر است از اطمينان به حفظ غير او ، براى اينكه او ارحم الراحمين است ، و به بنده

--> ( 1 ) و هر كه بر خدا توكل كند پس او را كافى است ، زيرا خدا به كار خود مىرسد . سوره طلاق ، آيه 3 .